جعبه اسکینر
جعبه اسکینر (Skinner Box)، که با نام محفظهی شرطیشدن فعال نیز شناخته میشود، یک دستگاه آزمایشگاهی در روانشناسی رفتاری است که توسط روانشناس معروف بی. اف. اسکینر (B.F. Skinner) ابداع شد. این دستگاه یک محفظهی بسته و کنترلشده دارد که حیواناتی مانند موش یا کبوتر در آن قرار میگیرند. داخل این جعبه معمولا یک اهرم یا دکمه وجود دارد که حیوان با فشار دادن آن میتواند به یک پاداش مانند غذا یا آب دست یابد. به کمک جعبه اسکینر، محققان میتوانند رفتار جانور را در محیطی کنترلشده بررسی کنند و تأثیر تقویتها (پاداشها) و تنبیهها را بر رفتار مشاهده کنند. این ابزار نقش مهمی در مطالعهی فرایندهای یادگیری و شکلگیری رفتار در چارچوب رفتارگرایی دارد.
جعبه اسکینر و شرطیشدن فعال
بر اساس نظریهی رفتارگرایی (Behaviorism) که اسکینر از پیشگامان آن بود، رفتارهای موجودات تحت تأثیر پیامدهایی است که به دنبال آن رفتار میآیند. به بیان سادهتر، اگر انجام یک رفتار معین با پیامدی خوشایند همراه شود، احتمال تکرار آن رفتار در آینده بیشتر میشود؛ و برعکس، اگر یک رفتار باعث پیامدی ناخوشایند گردد، احتمال انجام دوبارهی آن کاهش مییابد. شرطیشدن فعال یا کنشگر (Operant Conditioning) به همین فرآیند یادگیری گفته میشود که در آن موجود زنده میآموزد بین رفتار ارادی خود و نتایج آن ارتباط برقرار کند. جعبه اسکینر دقیقا برای مطالعهی همین فرایند طراحی شده است تا پژوهشگران بتوانند به صورت تجربی نشان دهند که چگونه تقویت یا تنبیه میتواند رفتار داوطلبانه را شکل دهد یا تغییر دهد.
به طور مثال، در آزمایشهای اسکینر یک موش گرسنه داخل جعبه قرار داده میشد. موش به طور تصادفی اهرم را فشار میداد و بلافاصله یک گلولهی غذا به داخل جعبه میافتاد. موش به مرور یاد میگرفت که فشار دادن اهرم پیامد مثبتی (دریافت غذا) دارد؛ در نتیجه این رفتار تقویت شده و موش اهرم را بیشتر فشار میداد. این همان تقویت مثبت است که احتمال تکرار رفتار را افزایش میدهد. از سوی دیگر، اگر در آزمایشی دیگر فشار دادن اهرم با یک شوک الکتریکی همراه میشد، موش سریع متوجه میشد که این عمل پیامد ناخوشایندی دارد و آن را متوقف میکرد – این نمونهای از تنبیه است که باعث کاهش بروز آن رفتار میشود. به این ترتیب، جعبه اسکینر به روشنی نشان داد که چگونه پیامدهای مختلف (پاداش یا تنبیه) میتوانند رفتارهای آیندهی یک جاندار را تحت تأثیر قرار دهند.
انواع تقویت و تنبیه در جعبه اسکینر
اسکینر در پژوهشهای خود دو نوع اصلی تقویت (Reinforcement) را تعریف کرد: تقویت مثبت و تقویت منفی. در تقویت مثبت، بعد از انجام یک رفتار مطلوب یک محرک خوشایند به موجود داده میشود؛ مثلا ارائهی غذا به موش پس از فشار دادن اهرم، که نتیجهاش افزایش احتمال تکرار آن رفتار است. در تقویت منفی برعکس، پس از رفتار مطلوب یک محرک ناخوشایند حذف میشود؛ مثلا ممکن است جریان یک صدای آزاردهنده قطع گردد یا شوک خفیفی متوقف شود، تا با نبود عامل آزارنده حیوان تشویق به تکرار آن رفتار شود. هر دوی این تقویتها موجب افزایش وقوع رفتار مطلوب در آینده میشوند، یکی با افزودن محرک مثبت و دیگری با کاستن محرک منفی.
در مقابلِ تقویت، تنبیه (Punishment) قرار دارد که به هر پیامدی گفته میشود که احتمال تکرار یک رفتار را کاهش میدهد. تنبیه نیز میتواند مثبت یا منفی باشد: تنبیه مثبت یعنی اضافه کردن یک محرک ناخوشایند پس از رفتار نادرست (مثلا وارد کردن شوک پس از رفتار نامطلوب)، و تنبیه منفی یعنی حذف یک محرک خوشایند پس از آن رفتار (مثلا گرفتن پاداش یا محروم کردن از غذا). البته یافتههای اسکینر و سایر رفتارگرایان نشان داده که تنبیه به تنهایی روش مؤثری برای آموزش رفتار مطلوب نیست؛ زیرا تنبیه صرفا رفتار نامطلوب را سرکوب میکند و ممکن است همراه با عوارض جانبی منفی باشد، در حالی که تقویت به موجود میآموزد چه باید بکند و اثربخشی پایدارتری در شکلدهی رفتار دارد. به همین دلیل در آموزشها و تربیت، تأکید بیشتری بر استفاده از تقویت مثبت میشود.
اسکینر علاوه بر ماهیت پاداش یا تنبیه، الگوهای زمانی ارائهی آنها را نیز مورد مطالعه قرار داد. او چهار برنامهی تقویت را شناسایی کرد که نحوهٔ توزیع پاداشها در طول زمان یا بر اساس تعداد رفتارها را توصیف میکنند:
-
تقویت نسبتی ثابت (Fixed-Ratio) – ارائه پاداش پس از تعداد مشخصی از انجام رفتار. مثلا پس از هر ۵ بار فشار دادن اهرم، یک غذا داده میشود.
-
تقویت نسبتی متغیر (Variable-Ratio) – ارائه پاداش پس از تعداد متغیری از رفتارها که قابل پیشبینی نیست. مثلا گاهی بعد از 3 بار، گاهی بعد از 7 بار فشار اهرم، موش پاداش میگیرد. این برنامه رفتاری پایدارتر ولی با نرخ پاسخدهی بالا ایجاد میکند (مشابه سازوکار دستگاههای شانسی یا لاتاری).
-
تقویت فاصلهای ثابت (Fixed-Interval) – ارائه پاداش پس از گذشت یک بازه زمانی ثابت از اولین انجام رفتار. مثلا اولین باری که موش بعد از هر 1 دقیقه اهرم را فشار دهد، پاداش میگیرد. این حالت معمولا باعث میشود رفتار درست قبل از زمان پاداشدهی شدت بگیرد و بلافاصله بعد از دریافت پاداش افت کند.
-
تقویت فاصلهای متغیر (Variable-Interval) – ارائه پاداش پس از گذشت بازههای زمانی متغیر و غیرقابل پیشبینی. مثلا به طور متوسط هر چند دقیقه یکبار، در زمانی نامشخص پس از فشار اهرم پاداش داده میشود. این روش پایدارترین نوع پاسخدهی را ایجاد میکند، چون حیوان نمیداند پاداش کی خواهد آمد و به طور پیوسته رفتار را انجام میدهد.
این برنامههای تقویت نشان دادند که فراوانی و زمانبندی پاداش تا چه حد میتواند در سرعت یادگیری و ماندگاری رفتار آموختهشده موثر باشد. برای نمونه، تقویت نسبتی متغیر (مثل سیستمهای پاداشدهی تصادفی) معمولا مقاومترین رفتار را در برابر خاموششدن ایجاد میکند؛ چرا که موجود همیشه احتمال میدهد دفعهی بعدی پاداش بگیرد و به رفتار ادامه میدهد.
کاربرد جعبه اسکینر
ابداع جعبه اسکینر تحول بزرگی در روانشناسی رفتاری ایجاد کرد. این ابزار به دانشمندان امکان داد اصول شرطیسازی فعال را به شکل کمی و دقیق آزمایش کنند و قوانینی مانند قانون اثر ثورندایک (تأثیر پیامد خوشایند یا ناخوشایند بر تکرار رفتار) را بهطور تجربی تأیید نمایند. رفتارگرایی به کمک چنین آزمایشهایی نشان داد که بسیاری از رفتارهای پیچیده را میتوان با کنترل پیامدها شکل داد.
اصول جعبه اسکینر تنها به آزمایشگاه محدود نماند، بلکه در زندگی روزمره و آموزش نیز کاربردهای فراوانی پیدا کرد. برای مثال، مربیان باغوحش و سیرک از تقویت مثبت برای آموزش حرکات نمایشی به حیوانات استفاده میکنند؛ هر بار که حیوان عمل مطلوبی انجام دهد به او خوراکی یا نوازش داده میشود تا آن رفتار در او تقویت شود. والدین و معلمان نیز با استفاده از نظام پاداش و پیامد، رفتارهای کودکان را شکل میدهند (مثلاً دادن ستاره یا جایزه برای کار خوب، یا بیتوجهی به بدقلقی کودک تا رفتار ناپسند خاموش شود). حتی در رفتاردرمانی نیز تکنیکهای مبتنی بر تقویت به کار میروند تا عادات مطلوب در مراجعان ایجاد شود یا رفتارهای مخرب کاهش یابد. به طور کلی، جعبه اسکینر و پژوهشهای اسکینر به ما آموختند که چگونه با تنظیم پاداشها و تنبیهها میتوان رفتار را شرطیسازی کرد و این دانش پایهای برای شکلدهی رفتار در حوزههای گوناگون از آموزش گرفته تا رواندرمانی شده است.
جعبه اسکینر،
بهتر اکادمی،
